بازخوانی هستیشناختی «اختیار» در اندیشۀ شیخ مفید: نقد جبر و تبیین نظریۀ «کسب»
محورهای موضوعی : کلام اسلامی
1 - استادیار، گروه معارف اسلامی، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران
کلید واژه: شیخ مفید, اختیار, نظریۀ کسب, هستیشناسی فعل, جبر و تفویض, اکازیونالیزم.,
چکیده مقاله :
مسئلۀ «اختیار» و چگونگی نسبت فعل انسان با ارادۀ الهی، همواره از مناقشه برانگیزترین مباحث کلام اسلامی بوده است. در این میان، دو رویکرد افراطیِ «جبر» و «تفویض» هر دو از سوی ائمۀ اهل بیت(ع) طرد شدهاند. شیخ مفید به عنوان بنیانگذار مکتب کلامی بغداد، در تبیین موضع میانه، از اصطلاح «کسب» بهره جسته است. با این حال، به دلیل اشتهار این واژه در نظام کلامی اشاعره به معنای نفی تأثیر علیّ انسان، برخی پژوهشگران متقدم و متأخر در نسبتدادن «نظریۀ کسب» به شیخ مفید دچار تردید یا سوء برداشت شدهاند. این پژوهش با رویکردی توصیفی -تحلیلی و با تمرکز بر بازخوانی هستیشناختی مفهوم فعل ارادی، درصدد پاسخ به این پرسش است که «کسب» در اندیشۀ شیخ مفید چه تمایز مبنایی با «کسب اشعری» دارد و چگونه میتواند مبیّن اختیار انسان باشد؟ یافته های پژوهش، با تکیه بر تحلیل متن اوائل المقالات و مقایسۀ تطبیقی آن با دیدگاه ابوالحسن اشعری، نشان میدهد که نظریۀ «کسب» در دستگاه کلامی شیخ مفید، نه به معنای سلب تأثیر فاعل (دیدگاه اشعری)، بلکه به معنای «نظریۀ استطاعت مقارن» و پذیرش نظام علیّت طولی است. بر اساس این دیدگاه، خداوند «خالق» فعل و اعطاکنندۀ «قدرت» به انسان است و انسان با این قدرتِ مقارن با فعل، «مباشر» و «مکتسب» آن بوده و به همین سبب مستحق مدح و ذمّ میگردد. این تبیین هستیشناخانه، راه را برای تثبیت نظریۀ «امر بین الامرین» در آثار شاگردان وی، سید مرتضی و شیخ طوسی، هموار ساخت.
The question of human free will and its relation to divine will has been a central debate in Islamic theology. The two extremes—absolute compulsion and complete delegation—were both rejected by the Imams of the Ahl al-Bayt (a.s.). Sheikh Mufid, founder of the Baghdad theological school, employed "kasab" (acquisition) to articulate a middle position. However, because this term became associated with the Ash'arite system—where it denies human causal efficacy—many scholars have misinterpreted Sheikh Mufid's view. This descriptive-analytical research, focusing on the ontological re-reading of voluntary action, asks: how does "acquisition" in Sheikh Mufid's thought differ from the Ash'arite version, and how can it affirm human free will? Through textual analysis of Awā'il al-Maqālāt and comparison with al-Ash'ari's perspective, the findings show that "acquisition" in Mufid's framework does not negate the agent's influence. Rather, it embodies a "theory of concurrent capacity" and accepts hierarchical causality. God creates the act and bestows power upon man; man, possessing this power simultaneously with the act, becomes its direct agent and acquirer, thus deserving praise or blame. This ontological explanation paved the way for the "position between the two positions" in the works of his students, Sayyid Murtaza and Sheikh Tusi.
احمدی، علی؛ شکری، محمد. (۱۳۹۴). «بررسی تطبیقی مفهوم "استطاعت" در مکاتب کلامی نخستین (معتزله، اشاعره و امامیه)». دوفصلنامه پژوهشهای کلامی، شماره ۶، ص۴۵-۶۴.
برنجکار، رضا. (۱۳۸۶). کلام و عقاید: آشنایی با مکاتب کلامی شیعه. قم: نشر معارف.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۴). بحوث فی الملل و النحل (جلد ۲ و ۳). قم: مؤسسه امام صادق(ع).
شاکرین، حمیدرضا. (۱۳۹۱). «نظریه کسب اشعری و نقد آن بر اساس دیدگاه شیخ مفید». فصلنامه علمی- پژوهشی قبسات، شماره ۶۶، ص ۱۰۱-۱۲۴.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۶ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. بیروت: دار الاضواء.
صرامی، سیفالله. (۱۳۸۳). «اختیار انسان در اندیشه شیخ مفید و سید مرتضی». مجله نقد و نظر، شماره ۳۵-۳۶، ص ۲۳۲-۲۵۵
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۲ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. تحقیق و تعلیق حسن حسنزاده آملی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
قاضیزاده، کاظم. (۱۳۸۰). اندیشه های کلامی شیخ مفید. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۵). الکافی (جلد ۱، کتاب التوحید، باب الجبر و القدر و الامر بین الامرین). تصحیح و تعلیق: علیاکبر غفاری. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
لاهیجی، عبدالرزاق (فیاض). (۱۳۸۳). گوهر مراد. تهران: نشر علم.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید). (۱۴۱۳ق). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. تحقیق ابراهیم انصاری. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
موسوی، سید مرتضی.(۱۴۳۱ق). الذخیرة فی علم الکلام. تحقیق سید احمد حسینی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
منابع معاصر عربی
رفاعی، عبدالجبار. (۱۴۳۰ق). مبانی الکلام الامامی فی مدرسة الشیخ المفید. بیروت: دار الهادی.
عوده، سمیح. (۱۹۸۵). الشیخ المفید و آراؤه الفلسفیة و الکلامیة. بیروت: دارالفکر العربی.
منابع لاتین
Abdulsater, H. A. (2017). Shi'i Doctrine, Mu'tazili Theology: al-Sharif al-Murtada and Imami Discourse. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Madelung, W. (1997). "The Imami Theology in the Buyid Period". In: Religious Schools and Sects in Medieval Islam. London: Variorum.
McDermott, M. (1978). The Theology of Al-Shaikh Al-Mufid. Beirut: Dar el-Machreq.