بررسی فقهی و حقوقی آزادیهای مشروع در ایران: از مبانی نظری تا چالشهای اجرایی
محورهای موضوعی : کلام اسلامیزهرا جعفری سرتنگ 1 , محمود قیوم زاده 2 * , سمیرا گلخندان 3
1 - دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد خمین، دانشگاه آزاد اسلامی، خمین، ایران
2 - گروه معارف و حقوق، واحد ساوه، دانشگاه آزاد اسلامی، ساوه، ایران
3 - گروه حقوق، واحد خمین، دانشگاه آزاد اسلامی، خمین، ایران
کلید واژه: آزادیهای مشروع, فقه امامیه, قانون اساسی, نظم عمومی, حقوق شهروندی.,
چکیده مقاله :
آزادیهای مشروع، بهعنوان یکی از ارکان اساسی عدالت اجتماعی، کرامت انسانی و نظم حقوقی، در نظامهای حقوقی و فقهی جایگاهی بنیادین دارد. در نظام جمهوری اسلامی ایران، این آزادیها ریشه در دو منظومه مکمل دارند: اصول شریعت اسلامی بهویژه در فقه امامیه، و مقررات حقوقی از جمله قانون اساسی و قوانین عادی. این مقاله با رویکرد تحلیلی–توصیفی و بهرهگیری از دادههای کتابخانهای و اسناد رسمی، ضمن واکاوی پیشینه تاریخی آزادیها از ایران باستان تا دوران معاصر، به تحلیل مبانی نظری، فقهی و حقوقی این حقوق میپردازد. یافتهها نشان میدهد که مبانی فقهی آزادیهای مشروع در ایران بر اصولی مانند «اصل حریت»، «اصل اباحه»، «اصل عدالت» و قاعده «لا ضرر» استوار است که در کنار آیات و روایات، حد و مرز این آزادیها را تعیین میکنند. از منظر حقوقی نیز اصول ۱۹، ۲۲، ۲۴، ۲۶ و ۲۷ قانون اساسی ظرفیتهای گستردهای برای تضمین آزادیهای فردی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی فراهم آوردهاند، هرچند همگی مشروط به رعایت موازین اسلامی، نظم عمومی و مصالح جامعه شدهاند. با وجود چارچوب نسبتاً شفاف نظری و قانونی، تحقق عملی این آزادیها با چالشهایی جدی مواجه است که مهمترین آنها عبارتند از: تفسیر مضیق موازین شرعی و قانونی توسط مراجع ذیصلاح، تعارض میان حفظ امنیت عمومی و صیانت از آزادیهای فردی، ساختارهای فرهنگی-اجتماعی سنتمحور، و ضعف نظارت نهادهای مسئول در صیانت از حقوق شهروندان. نتایج پژوهش بیانگر آن است که تعادل میان آزادی فرد و مصالح عمومی، نیازمند بازنگری در شیوههای اجرایی، تقویت نهادهای مدنی و ارتقای فرهنگ حقوقی جامعه است تا آزادیهای مشروع نهتنها در اسناد حقوقی، بلکه در زیست روزمره مردم بهطور کامل محقق شود.
Legitimate freedoms,as one of the fundamental pillars of social justice, human dignity, and legal order, hold a foundational position in legal and jurisprudential systems. In the system of the Islamic Republic of Iran, these freedoms are rooted in two complementary frameworks: the principles of Islamic Sharia, particularly within Imami jurisprudence (Fiqh), and legal regulations including the Constitution and ordinary laws. Employing an analytical-descriptive approach and utilizing library resources and official documents, this article, while examining the historical background of freedoms from ancient Iran to the contemporary era, analyzes the theoretical, jurisprudential, and legal foundations of these rights. The findings indicate that the jurisprudential foundations of legitimate freedoms in Iran are based on principles such as the "Principle of Freedom" (Asl-e Horriyat), the "Principle of Permissibility" (Asl-e Ebaha), the "Principle of Justice," and the rule of "No Harm" (La Zarar), which, alongside Quranic verses and narrations (Hadiths), define the limits of these freedoms. From a legal perspective, Articles 19, 22, 24, 26, and 27 of the Constitution provide extensive capacities for guaranteeing individual, social, economic, and political freedoms, although all are conditioned upon adherence to Islamic standards, public order, and societal interests. Despite a relatively clear theoretical and legal framework, the of these freedoms faces significant challenges, the most important of which are: restrictive interpretations of religious and legal standards by competent authorities; the conflict between maintaining public security and safeguarding individual freedoms; traditionalist socio-cultural structures; and weak oversight by responsible institutions in protecting citizens' rights.
الف: کتب
آجودانی، ماشاءالله.(1392)، آزادی و مذهب در اندیشه ایران معاصر. تهران: نشر اختران.
رحمانی، مهدی. (1396)، حقوق احزاب و آزادیهای سیاسی در ایران. تهران: سمت.
رضایی، ابراهیم. (1401)،قانون اساسی و آزادیهای عمومی. قم: پژوهشگاه علوم انسانی.
طباطبائی موتمنی، سید محمد. (1399)،آزادیهای فردی در پرتو قانون اساسی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
قادری، عباس. (1399)،حقوق اساسی و آزادیهای عمومی. تهران: نشر میزان.
فاضلی، امیر. (1398)،شرح قانون آیین دادرسی کیفری. تهران: جنگل.
فخاری، فاطمه. (1397)، “آزادی مطبوعات و نظام حقوقی ایران.” مجله رسانه و حقوق، سال 3، شماره 1.
کریمپور، حمید. (1399)، فقه سیاسی تطبیقی. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
موسوی، ابوالفضل. (1400)،تحلیل تطبیقی آزادیهای قانون اساسی ایران و اسناد بینالمللی. تهران: نشر میزان.
موسوینژاد، حمید. (1400)،تحلیل عملی آیین دادرسی کیفری. تهران: خرسندی.
میر محمدصادقی، حسین. (1394)، حقوق بشر و آزادیهای عمومی. تهران: سمت.
نادری، فرشته. (1399)،حقوق فرهنگی و هنری در نظام حقوقی ایران. تهران: خرسندی.
نائینی، محمدحسین. (1394)،تنبیهالامه و تنزیهالمله. به کوشش سید محمود طالقانی. تهران: نشر نی.
هدایتپور، مهدی. (1398)،آیین دادرسی کیفری و حقوق شهروندی. تهران: میزان.
ب : مقالات و مجلات
عامری، فرهاد. (1399)، “جایگاه آزادیهای مشروع در اندیشه سیاسی شیعه.” فصلنامه فقه و حقوق اسلامی، سال 11، شماره 2.
پاکزاد، لیلا. (1402)، “تحلیل تطبیقی قانون احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی.” پژوهش حقوقی معاصر، سال 4، شماره 1.
پیرحسینلو، علیرضا. (1397)، “بررسی قاعده اباحه در فقه امامیه.” مجله قواعد فقهی، شماره7.
خدابخشی، روحالله. (1398)، “مطالعه انتقادی قانون احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی.” مجله سیاستگذاری حقوقی، سال 6، شماره 2.
زارعی، محمد. (1393)، “آزادی و مسئولیت در فقه امامیه.” فصلنامه پژوهشهای فقهی، سال 4، شماره 2.
سهرابی، محمد. (1399)، “بررسی محدودیتهای قانونی بر آزادی احزاب.” مطالعات حقوق عمومی، سال 12، شماره 1.
شفیعی، مهدی. (1398)، “جایگاه آزادیهای اجتماعی در فقه اسلامی.” پژوهشنامه فقه معاصر، سال 3، شماره 2.
کریمی، سعید. (1402)، “بررسی حقوق اجتماعی در مشروطه.” یادنامه تاریخ حقوق ایران، سال 2، شماره 1.
محلاتی، احمد. (1399)، “اصول عدالت و آزادی در فقه دوازده امامی.” مطالعات اسلامی معاصر، سال 9، شماره 1.
نظری، وحید. (1401)، “فقه و حقوق شهروندی؛ مطالعه تطبیقی.” مجله دانش حقوقی، سال 5، شماره 3.
هدایتپور، علی. (1398)، “مصلحت عمومی و تحدید آزادیها در فقه سیاسی شیعه.” مجله فقه و اجتهاد، سال 14، شماره 2.
هوشیدری فراهانی، مریم. (1395)، “حقوق شهروندی در آیینه قانون اساسی.” مجله حقوق اساسی، سال 6، شماره 1.
یادگاری، حسین. (1397)، “مبانی فکری و شرعی آزادیهای مشروع.” اندیشه حقوق عمومی، سال 6، شماره 1.