تحلیل تطبیقی اندیشههای تقریبگرایانه آیتالله محمدهادی معرفت و شیخ طوسی: از رویکرد علمی در قرن پنجم تا ضرورت تمدنی در عصر معاصر
محورهای موضوعی : کلام اسلامیمحمدعلی معرفت 1 , محمد معرفت 2 * , محمد معینی فر 3
1 - دانشجوی دکتری مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 - دانشیار گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - دانشیار گروه مذاهب کلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
کلید واژه: آیتالله محمدهادی معرفت, شیخ طوسی, تقریبگرایی, التفسیر الأثری الجامع, الخلاف.,
چکیده مقاله :
این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاههای تقریبگرایانه آیتالله محمد هادی معرفت و شیخ طوسی در حوزه وحدت مذاهب اسلامی میپردازد و با بهرهگیری از روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و تطبیقی با رویکرد کیفی، تلاش دارد مؤلفههای تقریبگرایی را در آثار این دو اندیشمند برجسته امامیه استخراج و مقایسه کند. اطلاعات مقاله از طریق مطالعه کتابخانهای، تحلیل متون اصلی مانند التفسیر الأثری الجامع، الخلاف، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، و منابع تفسیری، فقهی، حدیثی، رجالی و کلامی مرتبط، همچنین پژوهشهای تخصصی گردآوری شده است. جامعه پژوهش شامل آثار مکتوب و منتشرشده این دو شخصیت و دیدگاههای مفسران، فقها و متکلمان معاصر درباره آراء تقریبگرایانه آنان است. دادهها با روش تحلیل محتوای کیفی و مقایسه تطبیقی بررسی شدهاند تا مؤلفههایی چون رویکرد به اهل سنت، زبان گفتوگو، روش نقد مخالف، تعامل با منابع حدیثی و فقهی، و تفسیر وحدتمحور قرآن شناسایی شوند. در تحلیل زمینههای تاریخی، اجتماعی و روششناختی، نشان داده میشود که شیخ طوسی در قرن پنجم هجری، با وجود فضای تعصبآلود، رویکردی علمی و غیرتقابلی نسبت به اهل سنت اتخاذ کرده و از زبان تکفیر پرهیز نموده است، در حالی که آیتالله معرفت در فضای نوگرای پس از انقلاب اسلامی، تقریب را ضرورتی تمدنی دانسته و با بهرهگیری از منابع معتبر شیعه و اهل سنت، به بازسازی اعتماد میان فرق اسلامی پرداخته است. در نهایت، مقاله نتیجه میگیرد که طوسی تقریبگرا در روش و آیتالله معرفت تقریبگرا در روش، نیت و هدف است و هر دو نقش مهمی در شکلگیری گفتمان وحدت اسلامی ایفا کردهاند.
This article provides a comparative analysis of the rapprochement-oriented perspectives of Ayatollah Mohammad Hadi Marefat and Shaykh al-Tusi regarding the unity of Islamic sects. Employing a descriptive–analytical and comparative qualitative approach, it seeks to identify and contrast the key components of rapprochement in the works of these two prominent Imami scholars. The study is based on library research and textual analysis of primary sources such as al-Tafsīr al-Atharī al-Jāmiʿ, al-Khilāf, al-Iqtiṣād fīmā yataʿallaq bi-l-iʿtiqād, along with related exegetical, juridical, hadith, biographical, and theological references, as well as specialized secondary studies. The research corpus includes the published writings of both figures and the views of contemporary exegetes, jurists, and theologians on their rapprochement-oriented thought. Data were examined through qualitative content analysis and comparative evaluation to highlight elements such as their approach to Sunnis, language of dialogue, method of critique, engagement with hadith and jurisprudential sources, and unity-centered Qur’anic interpretation. The findings demonstrate that Shaykh al-Tusi, in the sectarian climate of the fifth century AH, adopted a scholarly and non-confrontational stance toward Sunnis, avoiding takfīr, while Ayatollah Marefat, in the reformist context after the Islamic Revolution, considered rapprochement a civilizational necessity and sought to rebuild trust among Islamic sects by drawing on reliable Shiʿi and Sunni sources. Ultimately, the study concludes that Tusi was rapprochement-oriented in method, whereas Marefat was rapprochement-oriented in method, intention, and purpose; both played pivotal roles in shaping the discourse of Islamic unity.
قرآن کریم.
ابنحزم، علی بن احمد. (1982 م). الفصل فی الملل و الاهواء و النحل. بیروت: دارالجیل.
ابنخلدون، عبدالرحمن. (808 ق). تاریخ ابنخلدون. بیروت: دارالفکر.
ابنطاووس، علی بن موسی. (1411 ق). الطرائف. قم: دارالمرتضی.
ابنعاشور، محمد طاهر. (1997 م). التحریر و التنویر. تونس: دار سحنون.
اشعری، ابوالحسن. (1415 ق). مقالات الاسلامیین. تحقیق: هلموت ریتر. بیروت: دارالشرق.
برکات، ع. (1385). جریانهای افراطی در جهان اسلام. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
بغدادی، عبدالقاهر. (1401 ق). الفرق بین الفرق. بیروت: دار المعرفة.
جوادی آملی، ع. (1427 ق). ولایت فقیه، ولایت قرآن. قم: نشر اسراء.
جوینی، عبدالملک. (1417 ق). الارشاد الی قواطع الادلة. تحقیق: محمد زاهد کوثری. بیروت: دارالکتب العلمیة.
خطیب، م. (1433 ق). الوحدة الاسلامیة و تحدیات العصر. بیروت: دارالهدی.
دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه. گزارشها و اسناد. قاهره: دارالتقریب.
دورانت، و. (1980 م). تاریخ تمدن (ترجمه: ابوالقاسم پاینده). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر. (1421 ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
رحیمی، م.، و فتحعلیخانی، م. (1395). «تقریب مذاهب اسلامی در اندیشه معاصر». پژوهشهای وحدت اسلامی، 12(3)، 45–62.
زحیلی، وهبه. (1418 ق). الفقه الاسلامی و ادلته (ج 1–8). دمشق: دارالفکر.
سباعی، مصطفی. (بیتا). اسلام در برابر غرب. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1407 ق). الخلاف. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1410 ق). تلخیص الشافی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1411 ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1415 ق). رجال، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1421 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1412 ق). مجمعالبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
طبری، محمد بن جریر. (1422 ق). تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک). بیروت: دارالکتب العلمیة.
غنوشی، راشد. (1381). الاسلام و الحدیث عن الدیمقراطیة. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
قمّی، عباس. (1367). سفینةالبحار. تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی. مقالات و بیانیهها. تهران: مجمع جهانی تقریب.
مریجی، م. (1395). «سکولاریسم و تقریب مذاهب اسلامی». مطالعات فرهنگی و اجتماعی اسلام، 7(2)، 89–104.
معرفت، محمد هادی. (1382). تفسیر و مفسران. قم: مؤسسه التمهید.
معرفت، محمد هادی. (1384). نقش اهل بیت در تفسیر قرآن. تهران: مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر.
معرفت، محمد هادی. (1426 ق). التفسیر الأثری الجامع. قم: مؤسسه التمهید.
نسائی، احمد بن شعیب. (1411 ق). السنن الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیة.
نیشابوری، مسلم بن حجاج. (1419 ق). صحیح مسلم. بیروت: دارالفکر.
الیاده، میرچا. (1374). تاریخ ادیان (ترجمه: فریدون بدرهای). تهران: نشر نی.