ماهیت و کارکرد ایزدان زردشتی در پیوند با آتش در ایران باستان
محورهای موضوعی : کلام اسلامیهادی کرامتی 1 , میرزامحمد حسنی 2 * , سینا فروزش 3
1 - گروه تاریخ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران، ایران
2 - گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی،شاهرود، ایران
3 - گروه تاریخ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
کلید واژه: آتش, ایران باستان, آیین زرتشتی, ایزدان, آذر, مهر, اَناهیتا, رشن, بهرام, اشه, کیهانشناسی.,
چکیده مقاله :
آتش در نظام دینی و کیهانشناختی ایران باستان، بهویژه در آیین زرتشتی، بهعنوان تجلی فروغ ایزدی و نماد عینی اشه (راستی و نظم کیهانی)، جایگاهی بنیادین و چندلایه دارد و بهمثابۀ واسطهای میان عالم مینوی و مادی ایفای نقش میکند. این عنصر مقدس، افزون بر حضور در کانون مناسک دینی، در ساختارهای فکری، اخلاقی و حتی سیاسی ایران باستان نیز تأثیرگذار بوده و در پیوند با ایزدان مختلف، کارکردهای متنوعی یافته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین ماهیت و کارکرد ایزدان مرتبط با آتش، بهویژه آذر، مهر، اَناهیتا، رشن و بهرام، در چارچوب الهیات و کیهانشناسی زرتشتی و با روش توصیفی-تحلیلی مبتنی بر منابع کتابخانهای انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش آن است که ایزدان مرتبط با آتش چگونه و در چه سطوحی با این عنصر پیوند مییابند و این پیوند چه کارکردی در ساختار کیهانشناختی و آیینی ایران باستان دارد؟ فرضیۀ پژوهش بر این مبناست که آتش، بهعنوان عنصری واسط و چندکارکردی، زمینهساز پیوند و همافزایی کارکردهای ایزدان در تحقق مفاهیمی چون راستی، داوری، تطهیر، نظم اخلاقی و پیروزی است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که پیوند ایزدان با آتش، ساختاری منسجم و کارکردی دارد؛ بهگونهای که آذر بهعنوان تجسم مستقیم آتش، پاسدار فروغ ایزدی است، مهر در پرتو آتش نقش داوری و نظارت بر پیمانها را ایفا میکند، اَناهیتا در تعامل با آتش نظام تطهیر را تکمیل میسازد، رشن از آتش بهعنوان ابزار سنجش عدالت بهره میگیرد و بهرام، آتش را در قالب نیرویی پیروزیبخش و غلبهکننده بر آشوب به کار میگیرد. بر این اساس، آتش به کانونی مفهومی در نظام دینی ایران باستان تبدیل میشود که از طریق آن، نظم کیهانی و اجتماعی تحقق مییابد و انسجام ساختار الهیاتی زرتشتی شکل میگیرد.
Fire, It functions as an intermediary between the spiritual and material realms. Beyond its central role in religious rituals, this sacred element exerted significant influence on the intellectual, ethical, and even political structures of ancient Iran, acquiring diverse functions through its association with various deities.The present study aims elucidate the nature and functions deities associated with fire—especially Atar, Mithra, Anahita, Rashnu, and Bahram—within the framework of Zoroastrian theology and cosmology. It employs a descriptive-analytical method based on library research. The main research question is how and at what levels these deities are connected fire, and what function this relationship serves within cosmological and ritual structure of ancient Iran. The hypothesis posits that fire, as a mediating and multifunctional element, facilitates the interconnection and synergy of divine functions in the realization of concepts such as truth, judgment, purification, moral order, and victory.The findings indicate that the relationship between the deities and fire possesses a coherent and functional structure. Atar, as the direct embodiment of fire, safeguards divine radiance; Mithra, in the light of fire, fulfills the role of judgment and supervision over covenants; Anahita, in interaction with fire, completes the system of purification; Rashnu employs fire as an instrument for measuring justice; and Bahram utilizes fire as a force of victory and the triumph over chaos. Accordingly, fire emerges as a central conceptual axis within the religious system of ancient Iran, through which cosmic and social order is realized and the coherence of Zoroastrian theological structure is established..
آذرگشسب، اردشیر. آتش در ایران باستان. تهران، انتشارات اختر شمال، 1353.
آموزگار، ژاله. تاریخ اساطیري ایران. تهران، انتشارات سمت، 1374.
باقری، مهری. دین ایران باستان. تهران، قطره، 1390.
فرنبغدادگی، بندهش. تصحیح و ترجمۀ مهرداد بهار. تهران، توس، 1378.
بویس، مری. زرتشتیان: باورها و آداب دینی آنان، ترجمۀ عسکر بهرامی. تهران، ققنوس، 1381.
پاکباز، هانیه. تاریخچه ادبی و فرهنگی آتش در ایران باستان. هشتمین همایش پژوهشهاي زبان و ادبیات فارسی، بهمن، 1394.
یسنا. ترجمه ابراهیم پورداود، تهران، اساطیر، 1378.
یشتها. ترجمه ابراهیم پورداود، تهران، انتشارات اساطیر، 1377.
خنجری، خداداد. بینش زرتشت. تهران، ماهنامه چیستا، شماره 126 و 127، 1375.
اوستا: کهن ترین سرودها و متن های ایرانی. ترجمه جلیل دوستخواه، تهران، مروارید، 1371.
رسولی(طالقانی)، آرزو. اَناهیتا در ایران باستان. تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1404.
رضی، هاشم. آئین مهر. تهران، بهجت، 1382.
رضی، هاشم. دانشنامه ایران باستان؛ عصر اوستایی تا پایان دوره ساسانیان. تهران، سخن، 1381.
طاهری رضا. آناهیتا و ایزدبانوان دیگر در اسطوره ها و باورهای ایرانیان. تهران، سازمان انتشارات فروهر، 1392.
عبدالهی، فرشته. دین زرتشت و نقش آن در جامعه ساسانیان. تهران، ققنوس، 1369.
عرب گلپایگانی، عصمت. اساطیر ایران باستان. تهران، هیرمند، 1376.
کای بار و دیگران، دیانت زرتشتی. ترجمه فریدون وهمن. تهران، نشر ثالث، 1399.
گاسکه، آمده. پژوهش در کیش و اسرار میترا. ترجمه جلال ستاری. تهران، میترا، 1390.
گویری، سوزان. اناهیتا در اسطوره های ایرانی. تهران، ققنوس: 1385.
دوشن گیمن، ژاک. دین ایران باستان. ترجمه رویا منجم. تهران، علم، 1381.
مرکلباخ، راینهولد. آیین میترا. ترجمۀ توفیق گلی زاده. تهران، مرکز، 1376.
منار، ژاک. کیهان شناسی و روان شناسی در مجموعه مقالات: [آتش در خاور نزدیک باستان]، به کوشش توفیق فهد، ترجمه محمدرضا جوادی. تهران، نشر ماهی، 1387.
هینلز، جان راسل. آئین زرتشت و پارسیان. ترجمه سعید علیمحمدی، قم، نشر ادیان، 1393.
هینلز، جان راسل. شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران، نشر چشمه، 1388.
ورمازرن، مارتن. آیین میترا. ترجمۀ بزرگ نادرزاده. تهران، نشر چشمه، 1387.