تبیین جایگاه معرفت نفس در تحقق فنای عرفانی از دیدگاه ابن عربی و علامه طباطبایی
محورهای موضوعی : کلام اسلامیلطیفه رضائی نسب 1 * , سید حاتم مهدوی نور 2 , حسن مهدی پور 3
1 - دانشجوی دکتری، گروه عرفان اسلامی واندیشه امام خمینی(ره) ، دانشکده حقوق، الهیات وعلوم سیاسی ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - دانشیار گروه معارف اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - استادیار گروه عرفان اسلامی،پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی،تهران، ایران
کلید واژه: معرفت نفس, فنا فیالله, وحدت وجود, انسان کامل, علم حضوری, فقر وجودی, ولایت.,
چکیده مقاله :
عرفان اسلامی همواره بر اهمیت معرفت نفس یا خودشناسی بهعنوان راهی برای شناخت خداوند و رسیدن به فنای فیالله تأکید کرده است. در این مقاله که با رویکردی توصیفیـتحلیلی و تطبیقی نگاشته شده است، دیدگاه دو متفکر برجسته یعنی محییالدین ابن عربی و علامه سید محمدحسین طباطبایی درباره جایگاه معرفت نفس در تحقق فنای عرفانی تبیین شده است. ابتدا با استناد به منابع اصلی نظیر فصوص الحکم و الفتوحات المکیة ابن عربی و نیز تفسیر المیزان و رسالۀ ولایة علامه طباطبایی، اهمیت خودشناسی در سیر و سلوک و حدیث نبوی «من عرف نفسه فقد عرف ربه» بررسی شده است. سپس نقش معرفت نفس در نظام فکری ابن عربی (با تأکید بر مبانی هستیشناختی او مانند وحدت وجود و مفهوم انسان کامل) و در نظام فکری علامه طباطبایی (با تأکید بر مبانی فلسفی او همچون علم حضوری و شهود فقر وجودی انسان) بهصورت جداگانه تحلیل گردیده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که هر دو متفکر، معرفت نفس را کلید وصول به حقیقت توحیدی و شرط اساسی فنای سالک در حق میدانند؛ با این تفاوت که ابن عربی به یگانگی وجود و عدم استقلال نفس از حق تعالی تصریح نموده و هر گونه وجود انگاشتن برای سالک را نوعی شرک میشمارد، در حالی که علامه طباطبایی بر حضوری بودن شناخت نفس و ملازمت آن با خداشناسی تأکید کرده و فنای عارف را به معنای رهایی از تعلّقات و اوصاف محدودکننده نفس در سایۀ توحید و ولایت الهی تفسیر میکند. در نهایت، ضمن مقایسۀ تطبیقی اشتراکات و افتراقات این دو دیدگاه، به کاربردهای تربیتی و فلسفی موضوع پرداخته شده و نشان داده میشود که آموزه معرفت نفس و فنای فیالله میتواند در معنویت معاصر الهامبخش باشد.
Islamic mysticism has consistently emphasized the significance of maʿrifat al-nafs (self-knowledge) as the principal path to the knowledge of God and the attainment of fanāʾ fī Allāh (mystical annihilation in God). This article, adopting a descriptive-analytical and comparative approach, seeks to elucidate the perspectives of two eminent thinkers—Muḥyī al-Dīn Ibn ʿArabī and Allāmah Sayyid Muḥammad Ḥusayn Ṭabāṭabāʾī—on the role of self-knowledge in realizing mystical annihilation. Drawing on primary sources such as Ibn ʿArabī’s Fuṣūṣ al-Ḥikam and al-Futūḥāt al-Makkiyya, as well as Ṭabāṭabāʾī’s al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān and Risālat al-Wilāya, the study first examines the centrality of self-knowledge in spiritual wayfaring, particularly in light of the prophetic tradition, “He who knows himself knows his Lord.” It then analyzes the function of self-knowledge within Ibn ʿArabī’s intellectual system—highlighting his ontological principles such as the doctrine of waḥdat al-wujūd (unity of being) and the concept of the Perfect Human—and within Ṭabāṭabāʾī’s philosophical framework, with emphasis on notions such as ʿilm ḥuḍūrī (knowledge by presence) and the existential poverty of the human being. The findings reveal that both thinkers regard self-knowledge as the key to attaining ultimate tawḥīd and as a prerequisite for the seeker’s annihilation in the Divine. However, while Ibn ʿArabī explicitly affirms the absolute unity of being and denies any independent existence to the self—considering attributing being to the wayfarer a form of shirk—Ṭabāṭabāʾī underscores the immediate, non-discursive nature of self-knowledge and its inseparability from knowledge of God, interpreting mystical annihilation as liberation from the attachments and limiting attributes of the self under the light of divine unity and wilāya. Ultimately, by comparatively assessing the convergences and divergences between the two perspectives, the study explores the philosophical and pedagogical implications of this theme and argues that the doctrines of self-knowledge and fanāʾ fī Allāh can provide meaningful inspiration for contemporary spirituality.
قرآن مجید
ابن عربی, محیالدین. (۱۴۰۵ق)، الفتوحات المكية. جلد ۲. تحقیق عثمان یحیی، چاپ دوم، مصر.
—. (۱۹۴۶م)، فصوص الحکم. قاهره: دار إحیاء الکتب العربیه.
احمدی, رضا, و حسن مهدوی. (1398)، “بررسی تطبیقی خودشناسی و معرفت رب در عرفان و فلسفه اسلامی.” مطالعات عرفانی ۱۲, شماره ۲: ۷۵-۹۶.
اخوانالصفا. (۲۰۰۸م)، رسائل إخوان الصفا و خلان الوفا. محقق: بطرس بستانی، بیروت: دار صادر.
امین عاملی, سیّد محسن بن عبدالکریم. (۱۴۲۱ق)، أعیان الشیعة. محققان: حسن الامین (فرزند مؤلف) و پژوهشگران مؤسسة الاعلمی، : دار التعارف.
امینی, عبدالحسین. (۱۴۱۶ق)، الْغَدِیرْ فِی الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ الْأَدَبِ. مقدمه سید جعفر شهیدی، قم: مرکز الغدیر.
آقا بزرگ تهرانی, محمد محسن. (۱۴۰۳ق)، الذریعة الی تصانیف الشیعة. بیروت: دار الأضواء (دردسترس: در www.noorlib.ir).
حسینی, علی. (1392)، “تحلیل جایگاه معرفت نفس در اندیشه ابنعربی.” پژوهشهای فلسفی کلامی, شماره ۴۵: ۵۵-۷۸.
رودگر, محمد جواد. (1388)، “معرفت نفس در تفسیر المیزان.” رواق اندیشه, شماره ۱۸.
سراج طوسی, ابونصر. (۱۹۱۴م)، اللمع فى التصوف. محقق / مصحح: رينولد آلين نيكلسون، لیدن: مطبعة بريل (در لوح فشرده عرفان ۳ از مرکز خدمات کامپیوتری نور).
شجاری, مرتضی. (زمستان ۱۳۸۷)، “فنا از دیدگاه ابن عربی و ارتباط آن با معرفت نفس.” فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی, شماره ۱۳.
شیرازی, صدرالدین محمد. (1981م)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
شیرازی, قطبالدین. (1383)، شرح حکمة الإشراق. به اهتمام مهدی محقق و عبدالله نورانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
صادقی, محمد. (1396)، “معرفت نفس در اندیشه علامه طباطبایی با تأکید بر المیزان و رسالة الولایة.” اندیشههای فلسفی و کلامی, شماره ۲۳: ۱۱۰-۱۳۴.
طباطبایی, محمد حسین. (بی تا)، بدایة الحکمة. قم: دفتر تبلیغات حوزۀ علمیۀ قم, الف.
—. (1376)، تفسیر المیزان. چاپ پنجم. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
طباطبایی, محمد حسین. (1387)، “رسالۀ الولالة.” در مجموعۀ رسائل, توسط سید هادی خسروشاهی. قم: بوستان کتاب.
—. (بی تا)، نهایة الحکمة. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی, ب.
فیض کاشانی, ملامحسن. (۱۴۱۷ق)، محجة البيضاء في تهذيب الاحياء. مصحح: علي اکبر غفاري، قم: انتشارات جامعه مدرس قم.
کاشانی, عبدالرزاق. (1386)، شرح فصوص الحکم. مصحح: جلالالدین آشتیانی، تهران: انتشارات زوّار.
لاریجانی, صادق, و مصطفی عزیزی علویجه. (1378)، “تبیین معرفت نفس از دیدگاه ابنعربی.” پژوهشهای فلسفی کلامی, شماره ۴۵: ۴۵-۶۸.
مجلسی, محمد باقر بن محمد تقی. (1403ق)، بحار الانوار. محقق و مصحح: جمعی از محققان، چاپ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مکی, ابوطالب. (1417ق)، قوت القلوب فی معاملة المحبوب و وصف طریق المرید إلی مقام التوحید. مصحح: محمد باسل عیون السود، بیروت: دار الکتب العلمیه (لوح فشرده عرفان 3 از شرکت تحقیقات کامپیوتری نور).
مولوی, جلال الدین محمد بلخی. (1387)، مثنوی معنوی. تصحیح: رینولدالین نیکلسون، چاپ دوم، تهران: کارون.
مهدیپور, حسن, و زهرا عبدالمحمدی. (بهار و تابستان ۱۳۹۷)، “بازخوانی حدیث معرفت نفس بر اساس قرائت عینیت در عرفان ابن عربی.” پژوهش های عرفانی, شماره ۱: ۹۵-۱۱۲.
نجارزادگان, محمد. (14052)، “تدوین الگوی نظری معرفت نفس از دیدگاه علامه طباطبایی.” پژوهشنامه کلام و معارف اسلامی ۵, شماره ۱: ۲۱-۴۵.
Chittick, William C. (2012) In Search of the Lost Heart: Explorations in Islamic Thought. Albany: State University of New York Press.
Nasr, Seyyed Hossein. (2007) The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition. New York: HarperOne
.