بایدها و نبایدهای فعالیت در فضای مجازی بر اساس اصول و قواعد قرآنی
محورهای موضوعی : کلام اسلامی
1 - گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران
کلید واژه: قرآن کریم, فضای مجازی, اخلاق , اصول قرآنی, بایدها و نبایدها.,
چکیده مقاله :
با گسترش روزافزون فضای مجازی و نفوذ آن در تمامی ابعاد زندگی ، ضرورت بهرهگیری از اصول اخلاقی توسط کاربران بیش از پیش احساس میشود. قرآن کریم به عنوان راهنمایی جامع ، اصولی را برای زیست مسئولانه در تمام حوزهها ارائه داده است که شامل فضای مجازی نیز می گردد. این مقاله از طریق مطالعات کتابخانه ای و با روش تحلیلی-توصیفی، به بررسی مهمترین اصول قرآنی در زمینه فعالیت در فضای مجازی پرداخته است. داده های پژوهش نشان داد اصول و قواعدی در قرآن کریم وجود دارد که می توان آنها را به عنوان پیش فرض ها و بایدها و نبایدهای اخلاقی فعالیت در فضای مجازی. تلقی نمود. نتایج به دست آمده در این تحقیق حاکی از آن است که اعتقاد به ابرداوری پروردگار و نظارت همیشگی او، باور به آشکار شدن اعمال در رستاخیز، ایمان به خلیفه اللهی و مسؤولیت انسان به عنوان پیش فرض ها و پایبندی به لزوم همکاری در نیکی و منع همکاری در بدی، حق مداری، عدالت محوری، بررسی و دقت در اخبار ، مواجهه آگاهانه با پیام ها و انتخاب بهترین ها، پرسیدن به قصد دانستن، تکیه بر برهان ، امر به معروف و نهی از منکر و ... می تواند فعالیت سایبری را از لغزش های زیان بار و گاه جبران ناپذیر حفظ نماید.
With the increasing expansion of cyberspace and its influence in all aspects of life, the necessity of using ethical principles by users is felt more than ever. The Holy Quran, as a comprehensive guide, has provided principles for responsible living in all areas, including cyberspace. This article, through library studies and an analytical-descriptive method, has examined the most important Quranic principles in the field of cyberspace activities. The research data showed that there are principles and rules in the Holy Quran that can be considered as assumptions and ethical do's and don'ts of cyberspace activities. The results obtained in this study indicate that belief in God's supreme judgment and His constant supervision, belief in the revelation of deeds in the resurrection, faith in the Caliph of God and human responsibility as prerequisites and adherence to the necessity of cooperating in goodness and prohibiting cooperation in evil, right-mindedness, justice-centeredness, examining and being careful in news, consciously confronting messages and choosing the best ones, asking with the intention of knowing, relying on evidence, enjoining good and forbidding evil, etc. can protect cyber activity from harmful and sometimes irreparable slips.
قرآن کریم
نهج البلاغه
آلوسی، سید محمود، (1415ق)، روح المعانی فی تفسیرالقرآن العظیم والسبع المثانی، بیروت،دارالمتب العلمیه.
بولوس، پیر ،(۱۳۹۶)، اخلاق سایبری (درک اخلاق سایبری در دنیای سایبری)، ترجمه محمد حسن شیرعلی شهرضا، تهران، انتشارات ناقوس.
پاینده، ابوالقاسم ،(۱۳۸۲)، نهج الفصاحه، چاپ چهارم، تهران، انتشارات دنیای دانش.
حرانی، ابن شعبه ،( ۱۴۲۹ق)، تحف العقول عن آل الرسول (ص) ، بیروت، منشورات الفجر.
حر عاملی، محمد بن حسن، (۱۴۱۶ق)، وسائل الشیعه، چاپ سوم، قم، موسسه آل البیت(ع) لاحیا،.
حسینی قلعه بهمن, سید اکبر. (1396). تحلیل کُد اخلاقیِ «محبّت» در آئین کاتولیک. فصلنامه اخلاقپژوهی, 1(3), 92-110.
رحمتی، حسین علی، (۱۳۹۷)، تدوین نظام اخلاقی اسلام درباره فضای مجازی ضرورتها و بایستهها ، «مجموعه مقالات منتخب همایش بزرگداشت حکیم صدرالمتالهین»، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صانع پور، مریم، (۱۳۹۶)، اخلاق شهروندان دنیای مجازی با تمرکز بر قرآن و نهج البلاغه، تهران، انتشارات بنیاد نهج البلاغه.
طباطبایی، سید محمدحسین، (1362)، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، انتشارات اسلامی.
طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن ، (1378) ، تفسير جوامع الجامع ، ترجمه احمد اميري شادمهري ؛ با مقدمه واعظ زاده خراسانی، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي.
طوسي، محمد بن الحسن، (1414ق) الأمالي، قم، انتشارات دار الثقافة، چاپ اول.
طهماسبی بلداجی، عای اصغر، (1403)، رویکردی تحلیلی برنقش خودشناسی در خودسازی مبنای نهج البلاغه، فصلنامه مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ش101، زمستان 1403صص119-140، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی.
doi: 10.22034/ksiu.2025.101.119
طیب، سید عبدالحسین، (1378)، اطیب البیان فی تفسیرالقرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم.
فخر رازی، محمد بن عمر، (1420ق) ،التفسیرالکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
فرزانه ، عبدالحمید، (۱۴۰۱)، مبانی دینی پیش فرض های اخلاق حرفهای معلمان و اعضای هیئت علمی دانشگاهها، فصلنامه پژوهشهای اخلاقی، سال دوازدهم، شماره ۴، صص۱۶۰-۱۴۱، قم، انجمن معارف اسلامی ایران.
فروغی، فضل الله، برجی، محمد ناصر، مصلحی، جواد، (۱۳۹۳)، مبانی ممنوعیت نقض حریم خصوصی در حقوق ایران و آمریکا، مجله «مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز» دوره ۶، شماره ۳،ص ۱۳۷ -۱۷۲.
قرائتی، محسن ، (1397)، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
کلینی، محمد بن یعقوب، (۱۴۰۷ق)، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، چاپ چهارم، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه،.
کیانخواه، احسان و حسینی، محمدرضا(۱۳۹۷)« معیارهای حقوقی انسان در فضای سایبر»، مجموعه مقالات منتخب همایش بزرگداشت حکیم صدرالمتالهین، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
گرت، برنارد،(۱۳۸۰)، بی طرفی، ترجمه سید اکبر حسینی، مجموعه مقالات فلسفه اخلاق، ویراسته لارنس بکرف، قم، انتشارات موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی ره
مجلسی، محمد باقر،(۱۴۰۳ق)، بحارالانوار، چاپ دوم، بیروت، دار احیا التراث العربی.
محدث نوری، حسین بن محمد تقی( ۱۴۰۸ق)، مستدرک الوسائل، بیروت، موسسه آل البیت(ع) لاحیا، التراث.
مکارم شیرازی، ناصر ، (1363)، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه.
نقدیپور، سبحان، (۱۳۹۹)،مبانی و اصول اخلاقی فضای سایبر از منظر دینی و بررسی سیاستهای حاکمیتی بر اساس آن، رساله سطح ۴،قم،حوزه علمیه قم،
نقدی پور ، سبحان و دیبا ، حسین و اسلامی بابا حیدری، فرزانه (۱۴۰۱)، تبیین اصول اخلاقی حاکم بر تولید محتوا در فضای مجازی از منظر اخلاق اسلامی، فصلنامه علمی ترویجی در حوزه اخلاق ، ش۴۵، صفحات۴۱- ۷۱.
نقدی پور، سبحان و اسلامی بابا حیدری، فرزانه (۱۴۰۱)، بررسی و تحلیل اصول عام اخلاقی فضای مجازی از نظر اخلاق اسلامی، فصلنامه «مطالعات اخلاق کاربردی» ش ۴۸، صفحات ۱۶۳-۱۹۶،اصفهان، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم شعبه اصفهان.
ورّام، مسعود ابن عیسی، (1410ق)، تنبيه الخواطر و نزهة النواظر (مجموعه ورام)، قم، مكتبة الفقيه.