تحلیل امکان بازسازی تجربیات عرفانی با فناوری واقعیت مجازی در چهارچوب فلسفۀ نوصدرایی
محورهای موضوعی : Islamic theologyسید حاتم مهدوی نور 1 * , سیما رحمانی 2
1 - دانشیار، گروه معارف اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - مربی، گروه معارف اسلامی، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
کلید واژه: واقعیت مجازی, تجربه عرفانی, علم حضوری, فلسفه نوصدرایی, اتحاد عاقل و معقول.,
چکیده مقاله :
این پژوهش با رویکردی میانرشتهای به بررسی امکان بازسازی تجربیات عرفانی در محیط واقعیت مجازی از منظر فلسفه نوصدرایی میپردازد. در حالی که مطالعات پیشین عمدتاً بر جنبههای روانشناختی این پدیده متمرکز بودهاند، نوآوری این مقاله در تبیین فلسفی مسئله با تکیه بر مفاهیم «علم حضوری» و «اتحاد عاقل و معقول» در حکمت متعالیه است. یافتهها نشان میدهد اگرچه واقعیت مجازی قادر به شبیهسازی مؤلفههای پدیداری تجارب عرفانی (مانند احساس وحدت و تعالی) است، اما از منظر معرفتشناختی نوصدرایی، ماهیت وجودشناختی علم حضوری چالشهای بنیادینی را برای بازسازی کامل این تجارب ایجاد میکند. این مطالعه با روش تحلیلی- توصیفی و با بررسی همزمان شواهد تجربی و مبانی فلسفی، راه را برای کاربردهای درمانی این فناوری در حیطه معنویتدرمانی هموار میسازد.
This interdisciplinary study investigates the potential for reconstructing mystical experiences within virtual reality (VR) environments from the perspective of Neo-Sadrian philosophy. While prior research has predominantly focused on psychological dimensions of this phenomenon, the present article introduces a novel philosophical analysis grounded in the concepts of "presential knowledge" (al-ʿilm al-ḥuḍūrī) and the "unity of the intellect and the intelligible" (ittiḥād al-ʿāqil wa-l-maʿqūl) as articulated in Transcendent Theosophy (al-ḥikma al-mutaʿāliya). The findings demonstrate that although VR technology can effectively simulate phenomenological aspects of mystical experiences — such as feelings of cosmic unity and transcendence — significant epistemological challenges remain from a Neo-Sadrian perspective, particularly concerning the ontological nature of presential knowledge. The study employs an analytical-descriptive methodology, synthesizing empirical evidence with philosophical foundations, thereby paving the way for therapeutic applications of this technology in spiritually-oriented interventions.
ابراهیمی دینانی, غلامحسین. (1362) وجود رابط و مستقل. تهران: شرکت سهامی انتشار.
شیرازی, صدرالمتألهین. (1981م) الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
—. (1360) الشواهد الربوبیة فی مناهج السلوکیة. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
—. (1354) المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
—. (1363) المشاعر. تهران: کتابخانة طهوری.
طباطبایی, محمد حسین. اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: مرکز بررسیهای اسلامی, 2536.
—. (بی تا) بدایة الحکمة. قم: دفتر تبلیغات حوزۀ علمیۀ قم, الف.
—. (بی تا) تعلیقه بر اسفار. بیجا, ج.
—. (بی تا) نهایة الحکمة. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی ب.
مصباح یزدی, محمد تقی. (1383) آموزش فلسفه. چاپ چهارم. تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل.
—. (1363) تعلیقة علی النهایة الحکمة. تهران: انتشارات الزهرا.
مطهری, مرتضی. (1379) مجموعۀ آثار. چاپ هفتم. جلد 6. تهران: صدرا.
Glowacki, David R. , et al. (2020) "Isness: Using Multi-Person VR to Design Peak Mystical-Type Experiences Comparable to Psychedelics." Proceedings of the 2020 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems.
Glowacki, David. "Scientists obtain effects through virtual reality comparable to
those of psychedelic drugs." Medical Press. September 14, 2022. https://medicalxpress.com/news/2022-09-scientists-effects-virtual-reality-psychedelic.pdf (accessed March 20, 2025).
Heim, Michael. (1993) The Metaphysics of Virtual Reality. Oxford: Oxford University Press.
Hornbeck, R., and J. Barrett. (2008) "Virtual reality as a 'spiritual experience': a perspective from the cognitive science of religion." Northern Lights: Film and Media Studies Yearbook 6, no. 1: 75–90.
Kaup, Karl Kristjan, Madis Vasser, Kadi Tulve, Mari Munk, Juhan Pikamäe, and Jaan Aru. "Psychedelic replications in virtual reality and their potential as a therapeutic instrument: an open-label feasibility study." Front Psychiatry, Mar 2023.
Kiros, Hana. "VR is as good as psychedelics at helping people reach transcendence On key metrics, a VR experience elicited a response indistinguishable from subjects who took medium doses of LSD or magic mushrooms." MIT Technology Review. August 6, 2022. https://www.technologyreview.com/2022/08/06/1056727/vr-virtual-reality-psychedelics-transcendence (accessed March 19, 2025).
Munoz, Lisa M.P. "Using Virtual Reality to Explore the Neuroscience of Out-of-Body Experiences." The Journal of Cognitive Neuroscience, August 2023.
Persinger, Michael A., Kevin Saroka, Stanley A. Kor, and Linda S. St-Pierre. (2010) "The Electromagnetic Induction of Mystical and Altered States Within the Laboratory." Consciousness Exploration & Research 1, no. 7: 808–830.
Stockdale, Craig Aaen. (2013) "Neuroscience for the Soul." The Psychologist. 25, no. 7: 520–523.
Strutt, Daniel . (2020) "Mystical-Type Experience at The Virtual Reality Interface, Technics, Aesthetics, and Theology in the Search for Cosmic Connection." Iluminace 32, no. 2: 71-95.
Thomas, Lisa May, and David R. Glowacki. (2018) "Seeing and feeling in VR: bodily perception in the gaps between layered realities." International Journal of Performance Arts and Digital Media 14, no. 2.