بررسی تطبیقی مسأله علم الهی از نگاه امام سجاد (ع) و قرآن کریم
محورهای موضوعی : کلام اسلامی
عزیز علی زاده سالطه
1
*
,
پریوش علی زاده
2
1 - استادیار،گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد خوی، دانشگاه آزاد اسلامی، خوی، ایران
2 - دانشجوی دکتری، گروه علوم و معارف نهج البلاغه، واحد تهران جنوب، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
کلید واژه: علم الهی, امام سجاد (ع), قرآن کریم.,
چکیده مقاله :
از دیدگاه قرآن کریم، خداوند عالم مطلق بوده و هیچ ذرّهای از حیطۀ آگاهی او بیرون نیست و به این مسأله در آیات مختلف تصریح کرده است. به تبع آن متفکران و صاحب نظران نیز پیرامون علم الهی سخنان فراوانی گفتهاند. اما از آنجایی که اهل بیت (ع) به عنوان مفسران حقیقی قرآن به مقاصد کتاب الهی واقفاند و جدایی بین آنان و قرآن قابل تصور نیست؛ سعی کردهایم از باب نمونه، نگاه امام سجاد (ع) را در این باره مطرح کرده و در حد امکان به شیوۀ توصیفی- نقلی به تطبیق سخنان ایشان با آیات الهی بپردازیم.آنچه از سخنان آن حضرت در این باره به دست میآید این است که ایشان دربارۀ علم بعد از ایجاد، سخنان فراوان و در جنبههای مختلف داشته و دربارۀ مرتبۀ قبل از ایجاد هم در موارد متعددی مطالبی فرمودهاند. اما، به مانند قرآن کریم، دربارۀ علم خدا به ذات خویش مطلبی بیان نشده است. از دیدگاه آن حضرت، خداوند، عالم را بدون هیچ الگو و سابقهای آفریده و براساس اندازهگیری دقیق در پهنة هستی گسترده است. بعد از وجود یافتن هم بر آنها احاطه داشته و حساب همه را دارد. این چیزی است که در قرآن کریم هم مصادیق فراوانی در مطابقت این سخنان میتوان یافت.
From the perspective of the Holy Quran, God is the Absolute Knower and no particle is outside the scope of His knowledge and He has clarified this issue in various verses. Accordingly, thinkers and scholars have also said many things about divine knowledge. However, since the Ahl al-Bayt (a.s.) as the true interpreters of the Quran are aware of the purposes of the divine book and separation between them and the Quran is unthinkable; we have tried to present the view of Imam Sajjad (a.s.) on this issue as an example and to the extent possible, in a descriptive-narrative manner, to compare his words with the divine verses. What can be obtained from the words of that Imam on this issue is that he has spoken a lot about knowledge after creation and in different aspects and has also said things about the stage before creation in many cases. However, like the Holy Quran, nothing has been said about God's knowledge of His essence. From the perspective of that Imam, God created the universe without any pattern or precedent and is spread across the expanse of existence based on precise measurements. After their existence, He encompasses them and holds them all accountable. This is something that can be found in the Holy Quran in many instances in accordance with these words.
قرآن کریم (1373)، ترجمۀ محمدمهدی فولادوند، تهران: انتشارات دارالقرآن الکریم، چاپ اول.
نهجالبلاغه (1366)، ترجمه مصطفی زمانی، قم: انتشارات پیام اسلام، چاپ چهارم.
صحیفة سجادیه (1385)، ترجمۀ محمدتقی خلجی، تهران: انتشارات قلم نو، چاپ سوّم.
ابن سینا، حسین بن عبدالله (1376)، الالهیات من کتاب الشفاء، تحقیق آیتالله حسنزادۀ آملی، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه، چاپ اول.
ـــــــــــــــــــــــــــ (1370)، الهیات نجات، ترجمه و پژوهش سید یحیی یثربی، تهران: انتشارات فکر روز، چاپ اول.
جوادی آملی، عبدالله (1384)، تسنیم، قم: انتشارات اسراء، چاپ اول.
سیوطی، جلالالدین عبدالرحمن (بیتا)، الدّر المنثور فی تفسیر المأثور، بیروت: مؤسسه الرساله، بدن نوبت چاپ.
شریف قریشی، باقر (1372)، تحلیلی از زندگانی امام سجاد (ع)، ترجمۀ محمدرضا عطایی، مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اوّل.
شیرازی، صدرالدین محمد (صدرا) (1368)، الحکمة المتعالیة فی الآسفار العقلیة الآربعة، قم: انتشارات مکتبه المصطفوی.
شیخ صدوق (1362)، الخصال، قم: مرکز منشورات اسلامی، چاپ اول.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1372)، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه، چاپ پنجم.
ــــــــــــــــــــــــ (بیتا)، نهایة الحکمة، قم: مؤسسه نشر اسلامی، بدون نوبت چاپ.
طبرسی، فضل بن حسن (بیتا)، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح، تحقیق و تعلیق: سیدهاشم رسولی محلاتی و سیدفضلالله یزدی، بیروت: انتشارات دارالمعرفه.
طوسی، محمدبن حسن (1364)، تهذیب الاحکام، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه، بدون نوبت چاپ.
فهیم کرمانی، مرتضی (1374)، رهبر آزادگان، تهران: انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول.
قمی، شیخ عباس (1385)، مفاتیح الجنان، ترجمۀ مهدی الهی قمشهای، تهران: انتشارات اسوه، چاپ هشتم.
ــــــــــــــــ (1402 ق)، سفینةالبحار، تهران: نشر فراهانی، بدون نوبت چاپ.
قیومی اصفهانی، جواد (1419 ق)، ادعیه امام زینالعابدین (ع)، قم: مؤسسه نشر اسلامی، چاپ اول.
کلینی، محمدبن یعقوب (1401 ق)، الاصول من الکافی، تصحیح و تعلیق، علیاکبر غفاری، بیروت: انتشارات دارالصعب، بدون نوبت چاپ.
مجلسی، محمدباقر (1362)، بحارالانوار، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.
مصباح یزدی، محمدتقی(1370)، آموزش فلسفه، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ چهارم.
هاشمی خویی، حبیبالله (1345)، منهاج البراعة فی شرح نهجالبلاغه، قم: نشر دارالعلم، بدون نوبت چاپ.