بررسی تحولات مفهومی بدن و نفس در شاکله هویت انسانی از دیدگاه اشاعره متقدم و متأخر
محورهای موضوعی : کلام اسلامی
1 - دانشیار فلسفه اسلامی جامعه المصطفی العالمیه، عضووابسته گروه مطالعات خانواده دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران
2 - دکتری کلام اسلامی ، مجتمع آموزش عالی بنت الهدی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران
کلید واژه: اشاعره, بدن, نفس, هویت انسانی, جسم لطیف, جوهر مجرد, معاد جسمانی, انسانشناسی کلامی.,
چکیده مقاله :
هدف این پژوهش، بررسی تحولات مفهومی «بدن» و «نفس» در شاکله هویت انسانی از منظر اشاعره متقدم و متأخر و تحلیل عوامل تاریخی، فلسفی و کلامی مؤثر بر این دگرگونی است. پرسش اصلی آن است که چگونه اشاعره از تلقی بدن محور، که در آن نفس بهمثابه «جسم لطیف» وابسته به بدن و فاقد استقلال جوهری تصور میشد، به سوی نگرش دوگانهانگارانهای حرکت کردند که در آن «نفس» به عنوان جوهری مجرد و مستقل، حامل هویت فردی انسان تلقی گردید. این پژوهش با رویکردی تحلیلی–توصیفی و روش کتابخانهای، بر اساس مطالعه متون متقدمان اشعری چون باقلانی، جوینی و بغدادی و نیز متأخرانی همچون غزالی و فخرالدین رازی سامان یافته است. یافتهها نشان میدهد که این تحول مفهومی، از یک سو واکنشی به چالشهای کلامی در تبیین وحدت هویتی و بقاء پس از مرگ بوده و از سوی دیگر متأثر از فلسفه ابنسینا در باب نفس است. غزالی با بازتعریف نفس به عنوان جوهری مجرد و فاعل ادراک و اراده، و فخررازی با بسط فلسفی–کلامی این ایده، نقش محوری در انسجامبخشی به منظومه انسانشناسی اشاعره ایفا کردند. نتیجه این بررسی اینست که این دگرگونی، ضمن تقویت پیوند کلام اشعری با فلسفه اسلامی و تبیین دقیقتر معاد جسمانی، نقدهایی همچون مسئله ارتباط میان نفس مجرد و بدن مادی را نیز برانگیخت. نوآوری این پژوهش در آن است که با تمرکز بر نسبت مفهومی بدن و نفس در دو دوره متقدم و متأخر، ابعاد کمتر کاویدهشدهای از هویت انسانی در اندیشه اشعری را آشکار میسازد و امکان مقایسه تطبیقی با دیگر مکاتب کلامی و فلسفی را فراهم میکند.
This research aims to investigate the conceptual developments of “body” and “soul” (nafs) within the framework of human identity from the perspective of early and later Ash‘arite theologians, analyzing the historical, philosophical, and theological factors influencing this transformation. The central question is how Ash‘arism moved from a body-centric conception, in which the soul was imagined as a “subtle body” dependent on the physical body and lacking substantial independence, towards a more dualistic perspective where the “soul” came to be regarded as an immaterial, independent substance bearing individual human identity. Employing an analytical-descriptive approach and a library research method, this study is organized based on an examination of the texts of early Ash‘arites such as al-Bāqillānī, al-Juwaynī, and al-Baghdādī, as well as later figures including al-Ghazālī and Fakhr al-Dīn al-Rāzī. The findings indicate that this conceptual shift was, on one hand, a response to theological challenges in explaining the unity of identity and post-mortem survival, and on the other hand, influenced by Avicennan philosophy concerning the soul. Al-Ghazālī, by redefining the soul as an immaterial substance and the agent of perception and will, and Fakhr al-Dīn al-Rāzī, through his philosophical-theological elaboration of this idea, played pivotal roles in consolidating the Ash‘arite anthropological framework. This study concludes that this transformation, while strengthening the connection between Ash‘arite theology and Islamic philosophy and enabling a more precise explanation of bodily resurrection, also elicited criticisms such as the problem of the connection between the immaterial soul and the material body. The innovation of this research lies in its focus on the conceptual relationship between body and soul in the two periods of early and later Ash‘arism, revealing less-explored dimensions of human identity in Ash‘arite thought and paving the way for comparative analysis with other theological and philosophical schools.
ابنفورک، عبدالرحیم. (1410). مشکل الحدیث و بیانه. تحقیق: د. عامر حسن صبری، بیروت: دار الغرب الإسلامي.
ابنتلمسانی، علی بن محمد. (۲۰۰۲). شرح المعالم. تحقیق محمد رضوان الداية. دمشق: دار الفكر.
ابنسینا. ابوعلی حسین بن عبدالله(1404). الشفاء (ج2). تحقیق ابراهیم مدکور و آخرون. قاهره: دارالهیئة.
ابنسینا، ابو علی حسین بن عبدالله. (۱۳۵۵). الشفاء، بخش الهیات، تحقیق و تصحیح محمد حسین زاهد، تهران: بنیاد ایرانشناسی.
ابنعساکر، علی بن حسن. (۱۹۹۹). تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام الاشعری. بیروت: دار الکتب العلمیة.
اشعری، ابوالحسن. (1400). مقالات الاسلامیین. تحقیق و تصحیح محمد محییالدین عبد الحمید، قاهره: المکتبة الأزهرية.
اشعری، ابوالحسن. (۱۹۹۰). اللمع فی الرد على اهل البدع. تحقیق: هلموت ریتر. قاهره: دارالمعارف.
اشعری، ابوالحسن، (۱۹۰۰)، الابانه عن اصول الدیانه، قاهره
ایجی، عضدالدین. (۱۹۸۷). المواقف. با شرح سید شریف جرجانی، قم: نشر البلاغة.
باقلانی، ابوبکر محمد بن طیّب. (۱۳۹۷ق). التمهید فی الرد علی الملحده و المعطله. تهران: انتشارات حکمت.
تفتازانی، سعدالدین(۱۹۸۶). شرح المقاصد. بیروت: عالم الکتب.
جوینی، امام محمد بن محمد الحرمینی. (۱۴۲۰). الإرشاد إلی قواطع الأدلة في أصول الاعتقاد. قاهره: المکتبة الأزهرية.
غزالی. ابوحامد محمد(1350). الرسالة اللدنیة. تهران: انتشارات علمی.
غزالی. ابوحامد محمد(1400). الاقتصاد فی الاعتقاد. بیروت: دارالمعرفه.
غزالی. ابوحامد محمد (1417). احیاء علومالدین. بیروت: دارالفکر.
الغزالی، ابو حامد محمد بن محمد. (۱۳۶۴). تهافت الفلاسفة. بیروت: دار صادر.
فخر رازی. محمدبن عمر(1420). المطالب العالیة من العلم الالهی. تحقیق: احمد حلبی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
فخرالدین رازی، محمد بن عمر. (۱۴۰۰). المطالب العالية من العلم الإلهي. بیروت: دارالمعرفه.
قشیری، عبد الکریم. (۲۰۰۲). الرسالة القشیریة. بیروت: دار صادر.
مسیحی، علی. (۱۳۹۹). «تأثیر فلسفه ابنسینا بر کلام اشعری». فصلنامه کلام اسلامی، شماره ۲۳، صص ۳۰–۵۵.
Frank, R. M. (1992). Creation and the Cosmic System: Al-Ghazālī and Avicenna. Journal of the American Oriental Society, 112(1), 1–22.
Griffel, F. (2009). Al-Ghazālī’s Philosophical Theology. Oxford University Press.
Nasr, S. H. (2006). Avicenna and the Visionary Recital. Princeton University Press
Hoover, J. (2007). God, Suffering, and the Value of Creation in Muʿtazilī and Ashʿarī Thought. The Muslim World, 97(1), 65–82.
Idmir Ali Effendi. (1998). Theological Foundations in Classical Kalām: A Comparative Study, Istanbul: ISAM Publications.
Avicenna (Ibn Sina). De Anima (Kitab al-Nafs), in The Psychology of Avicenna, edited and translated by F. Rahman, Oxford University Press, 1952.
al-Ghazālī. Iḥyā’ ‘Ulūm al-Dīn, Beirut: Dar al-Ma‘rifah, n.d.
Black, D. (2008). Logic and Aristotle's Rhetoric and Poetics in Medieval Arabic Philosophy, Brill.
Gutas, D. (2001). Avicenna and the Aristotelian Tradition: Introduction to Reading Avicenna’s Philosophical Works. Brill.
Nasr, S. H. (2006). Science and Civilization in Islam. Harvard University Press.
Rizvi, S. (2006). Avicenna and the Hermeneutics of the Soul. Islamic Studies Review, 48(2), 137–160.
Wolfson, H. A. (1976). The Philosophy of the Kalam. Harvard University Press
Davidson, H. A. (1992). Alfarabi, Avicenna, and Averroes on Intellect. Oxford University Press.
McGinnis, J. (2010). Avicenna. Oxford: Oxford University Press.
Ibn Tumart. ʿAqīda, ed. Wilferd Madelung (1985). In The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Vol. 3. Leiden: Brill
Griffel, Frank. (2009). Al-Ghazali's Philosophical Theology. Oxford University Press.
Frank, Richard M. (1992). The Philosophical Theology of Fakhr al-Din al-Razi. Brill Academic Publishers.