سنجش دقت تفسیری مدل زبانی Claude در تحلیل آیات مشکل قرآن کریم؛ مطالعه موردی: استواء بر عرش (طه: ۵)
محورهای موضوعی : کلام اسلامی
محمود رحمانیان کوشککی
1
,
محسن زارعی جلیانی
2
*
,
غلامرضا ستوده
3
,
محمد امین پیر بنیه
4
1 - دانشجوی دکتری،گروه علوم قران و حدیث،واحد کازرون،دانشگاه آزاد اسلامی،کازرون،ایران
2 - گروه معارف اسلامی ،واحد کازرون،دانشگاه آزاد اسلامی،کازرون،ایران
3 - گروه فنی مهندسی،واحد شیراز ، دانشگاه آزاد اسلامی ،شیراز، ایران
4 - گروه مهندسی،واحد کازرون،دانشگاه آزاد اسلامی،کازرون،ایران
کلید واژه: بر عواء بر عرش, مدلهای زبانی بزرگ, توهم الهیاتی, کلام اسلامی.,
چکیده مقاله :
پژوهش حاضر به ارزیابی عملکرد معنایی مدل زبانی Claude در تحلیل آیه پنجم سوره طه، «الرَّحْمَنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوَی»، بهمثابه نمونهای کلاسیک از متشابهات قرآنی و صفات خبریه میپردازد. این مقاله با رویکردی میانرشتهای در تقاطع علوم قرآنی، کلام اسلامی و پردازش زبان طبیعی، سه محور اصلی را بررسی میکند: دقت واژهشناختی و بلاغی مدل در فهم استعاره استواء، انطباق خروجی مدل با رویکردهای تفسیری فریقین شامل معتزله، اشاعره و امامیه، و پدیده توهم الهیاتی در پردازش صفات خبریه. یافتهها نشان میدهد که مدل در سطح واژهشناختی از چندمعنایی آگاهی نسبی دارد، اما در بازسازی ساختار استدلالی مکاتب کلامی و درک «معنای تعلیقی» موضع تفویض با محدودیتهای بنیادین ساختاری روبروست که ریشه در ماهیت پردازش آماری زبان دارد، نه در نقص فنی خاص.
The present study evaluates the semantic performance of the Claude language model in analyzing the fifth verse of Surah Taha—"al-Raḥmān ‘alā al-‘arsh istawā" (The Most Merciful [who] established Himself above the Throne)—as a classic example of *mutashābihāt* (ambiguous verses) and *ṣifāt-i khabariyyah* (attributive qualities known through revelation). Adopting an interdisciplinary approach at the intersection of Quranic studies, Islamic theology, and natural language processing, this article examines three main areas: This study examines the model's lexical and rhetorical precision in interpreting the metaphor of *Istiwā’* (Divine Sitting/Ascension), the alignment of its output with the exegetical approaches of major Islamic theological schools—namely the Mu‘tazila, Ash‘ariyya, and Imāmiyya—and the phenomenon of "theological illusion" in the processing of *Sifāt-i Khabariyya* (anthropomorphic attributes). The findings indicate that, while the model possesses a relative awareness of polysemy at the lexical level, it faces fundamental structural limitations in reconstructing the argumentative frameworks of theological schools and grasping the "suspended meaning" (*ma‘nā-yi ta‘līqī*) characteristic of the *Tafwīḍ* (delegation) position; these limitations stem from the inherent nature of statistical language processing rather than from specific technical flaws.
قرآن کریم.
ابنفارس، احمد. (۱۹۷۹) معجم مقاییس اللغة. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. بیروت: دار الفکر.
ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم. (۲۰۰۷) تأویل مشکل القرآن. تحقیق ابراهیم شمسالدین. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابنمنظور، جمالالدین محمد. (۱۴۱۴ق) لسان العرب. بیروت: دار صادر.
اشعری، ابوالحسن. (۱۹۷۷) الإبانة عن أصول الدیانة. تحقیق فوقیه حسین محمود. قاهره: دار الانصار.
زرکشی، بدرالدین. (۱۳۷۶ق) البرهان فی علوم القرآن. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار المعرفة.
زم، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق) الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
سیوطی، جلالالدین. (۱۹۷۴) الإتقان فی علوم القرآن. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: هیئة المصریة العامة للکتاب.
شیخ مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ق) تصحیح اعتقادات الإمامیه. تحقیق حسین درگاهی. قم: کنگره شیخ مفید.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۴۱۷ق) المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۱۵ق) مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق) مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
قاضی عبدالجبار، أحمد بن الحسین. (۱۹۶۲) المغنی فی أبواب التوحید والعدل. تحقیق جورج قنواتی. قاهره: الدار المصریة.
Bender, Emily M., Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major & Shmargaret Shmitchell. (2021) “On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models Be Too Big?” Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (FAccT). New York: ACM.
Devlin, Jacob, Ming-Wei Chang, Kenton Lee & Kristina Toutanova. (2019) “BERT: Pre-training of Deep Bidirectional Transformers for Language Understanding.” Proceedings of NAACL-HLT 2019. Minneapolis: ACL.
Ji, Ziwei, Nayeon Lee, Rita Frieske, Tiezheng Yu, Dan Su, Yan Xu, Etsuko Ishi, Andrea Madotto & Pas Pascale Fung. (2023)“Survey of Hallucination in Natural Language Generation.” ACM Computing Surveys, vol. 55, no. 12.
Kalyan, Katikapalli Subramanyam. (2024) “A Survey of GPT-3 Family Large Language Models Including ChatGPT and GPT-4.” Natural Language Processing Journal, vol. 6.
Navigli, Roberto & Simone Conia. (2021) “Semantic Role Labeling: An Introduction to the Special Issue.” Computational Linguistics, vol. 47, no. 4.
Soskice, Janet Martin. (1985) Metaphor and Religious Language. Oxford: Clarendon Press.